هدف پرس: آنچه امروز بهعنوان دنیای هنر میشناسیم، شبکهای پیچیده از موزهها، گالریها، کیوریتورها، مجموعهداران، خانههای حراج، منتقدان و مدیران فرهنگی است که هر یک در شکلگیری جایگاه و سرنوشت اثر هنری نقشی تعیینکننده دارند. کتاب «صد راز دنیای هنر» که انتشارات دانان آن را با ترجمه محمدمهدی مشفق و پیشگفتار بهزاد حاتم منتشر کرده، دقیقاً از همین زاویه به هنر نگاه میکند؛ نه از دریچه تاریخ هنر، بلکه از منظر مناسباتی که جهان هنر معاصر را میسازند.
این کتاب به کوشش توماس گیرست و ماگنوس رش تدوین شده است؛ دو چهرهای که هر یک از مسیری متفاوت به دنیای هنر رسیدهاند. گیرست، مورخ هنر و مدیر برنامههای فرهنگی گروه بی.ام.دبلیو، سالها در زمینه هنر، فرهنگ و نهادهای هنری فعالیت کرده و آثار متعددی درباره هنر مدرن و معاصر منتشر کرده است. ماگنوس رش نیز از شناختهشدهترین پژوهشگران اقتصاد و بازار هنر به شمار میرود. همین تفاوت نگاه، هویت کتاب را شکل داده است؛ کتابی که هم هنر را از منظر فرهنگی میبیند و هم از زاویه سازوکارهای حرفهای و اقتصادی آن.
برخلاف بسیاری از کتابهای نظری هنر، «صد راز دنیای هنر» بر پایه روایتی واحد نوشته نشده است. گردآورندگان کتاب صدای بیش از یکصد نفر از تأثیرگذارترین چهرههای هنر معاصر را کنار هم نشاندهاند؛ از هنرمندانی چون جف کونز، زاها حدید، مارینا آبراموویچ، اولافور الیاسون و جان بالدساری گرفته تا مدیران و کیوریتورهای برخی از مهمترین موزهها و نهادهای هنری جهان، گالریداران، مدیران خانههای حراج و مجموعهداران. حاصل این کنار هم قرار گرفتن، بیش از آنکه مجموعهای از «رازها» باشد، نقشهای از شیوه کار جهان هنر امروز است؛ جهانی که در آن خلاقیت، اعتبار، سرمایه و نهادهای فرهنگی پیوسته بر یکدیگر اثر میگذارند.
عنوان کتاب شاید در نگاه نخست مخاطب را به یاد افشاگری و پشتپردههای بازار هنر بیندازد، اما تدوینکنندگان مسیر دیگری را انتخاب کردهاند. «راز» در این کتاب، بیش از آنکه اطلاعات محرمانه باشد، تجربهای شخصی، تردید، شکست یا حتی اعترافی درباره شیوه زیستن و کار کردن در جهان هنر است. همین تنوع صداها، کتاب را از قالب یک راهنمای آموزشی یا مجموعهای از نقلقولهای پراکنده فراتر میبرد و آن را به تصویری زنده از اکوسیستم هنر معاصر تبدیل میکند.
نسخه فارسی کتاب با ترجمه محمدمهدی مشفق منتشر شده است؛ مترجمی که علاوهبر ترجمه متون تخصصی هنر، از مجموعهداران جوان هنر معاصر ایران نیز به شمار میرود. برگردان متنی که از بیش از یکصد صدا با لحنها، تجربهها و موقعیتهای حرفهای متفاوت شکل گرفته، تنها ترجمه واژهها نیست، بلکه انتقال ظرافتهای زبانی و حفظ تفاوت نگاه گویندگان را نیز میطلبد. آشنایی نزدیک مشفق با جریانها و مناسبات هنر معاصر، در کنار تجربه او بهعنوان مجموعهدار، امکان مواجهه دقیقتر با مفاهیم و ظرافتهای این متن را فراهم کرده است. همچنین، پیشگفتار کتاب را بهزاد حاتم، کیوریتور، منتقد هنری و از مجموعهداران باسابقه هنر معاصر ایران، نوشته است. حاتم از چهرههای فعال فضای هنری دهه ۱۳۵۰ به شمار میرود؛ او در مجلاتی چون «رودکی» و «تماشا» به نقد هنری پرداخته، طراحی پوسترها و بروشورهای تالار رودکی و نشریات مختلف را بر عهده داشته و از دهه ۱۳۵۰ به گردآوری آثار هنرمندان معاصر ایران پرداخته است. نگاه انتقادی و تجربه طولانی او در مواجهه با هنر، بازار و جریانهای هنری، در کنار ترجمه مهدی مشفق، به نسخه فارسی کتاب لایهای تحلیلی افزوده و آن را برای مخاطب ایرانی خواندنیتر کرده است.
انتشار این کتاب در ادامه مسیر نشر دانان نیز قابل توجه است. این ناشر در سالهای اخیر با تمرکز بر انتشار کتابهای تخصصی هنرهای دیداری، بهویژه موضوعاتی چون کیوریتوری، اقتصاد هنر، بازار هنر، موزه و موزهداری، و نیز سینما و تئاتر کوشیده فقدان منابع فارسی در این حوزههای تخصصی را تا حدی جبران کند و مخاطبان حرفهای هنر را با ادبیات روز این عرصه آشنا سازد.
«صد راز دنیای هنر» بیش از آنکه بخواهد پاسخی قطعی به پرسشهای هنر بدهد، خواننده را با واقعیتی روبهرو میکند که کمتر دربارهاش سخن گفته میشود: جهان هنر، تنها از آثار هنری ساخته نشده است؛ بلکه از گفتوگو، اختلافنظر، تجربه، نهاد، اقتصاد و انسانهایی شکل گرفته که هر یک از زاویهای متفاوت به هنر مینگرند. شاید بزرگترین راز این کتاب نیز همین باشد؛ اینکه برای فهم هنر امروز، تنها شناخت آثار و هنرمندان کافی نیست، بلکه باید مناسبات، نهادها و نیروهایی را نیز شناخت که به جهان هنر شکل میدهند.
