وقتی نام اصفهان به میان می آید، ناخودآگاه یاد گنبدهای فیروزه ای می افتیم، اما تاریخ این شهر بسیار فراتر از روزگار صفوی است. این تصویر هرچند باشکوه و حقیقی است، اما تنها بخشی از شناسنامه این کهنشهر به شمار میرود. واقعیت تاریخی نشان میدهد که اصفهان قرنها پیش از آنکه پایتخت شاهان صفوی شود، شهری زنده، پرحادثه و کانون تلاقی تمدنها و اقوام در مرکز فلات ایران بوده است. برای درک ریشههای این دیار، باید پردههای تاریخ را عقب زد و به روزگاری سفر کرد که اصفهان هنوز یک شهر یکپارچه نبود، بلکه از پیوند دو زیستبوم و دو فرهنگ کاملاً مجزا متولد شد.
ریشه یک نام؛ از سپاهان تا گابه
درباره نام اصفهان و چرایی نامگذاری آن، پژوهشگران، جغرافینویسان کهن و جهانگردان سخنان فراوانی به یادگار گذاشتهاند. ریشه اصلی این واژه به «اسپاهان» یا «سپاهان» بازمیگردد. در ایران باستان، دشت حاصلخیز و گستردهای که در دل فلات مرکزی و در پناه زایندهرود قرار داشت، بهترین قرارگاه برای گردآمدن، تمرین و مانور قشون نظامی و سوارهنظام پادشاهان بود. واژه «سپاه» در گذر زمان و با دگرگونیهای زبانی، به «اسپاهان» و پس از ورود اسلام به ایران و معرب شدن واژهها، به «اصفهان» تبدیل شد.
اما داستان نامهای این دیار به همینجا ختم نمیشود. در متون قدیمیتر و سنگنوشتههای کهن، نامهایی چون «انزان»، «گابه» یا «گابیان» و سرانجام «جی» نیز به چشم میخورد. در کنار اسناد تاریخی، روایات اسطورهای نیز رنگ و بوی خاصی به پیشینه شهر دادهاند؛ چنانکه در برخی روایات، بنیاد نخستین شهر را به دوران شاهان پیشدادی و کیانی مانند طهمورث و جمشید نسبت میدهند و در افسانههایی دیگر، ردپای حضور سام و تدابیر سلیمان نبی در انتخاب این اقلیم دیده میشود. این داستانها، فراتر از صحت تاریخیشان، گواهی روشن بر اهمیت و جایگاه ممتاز این جغرافیا در ضمیر ناخودآگاه و حافظه فرهنگی نیاکان ماست.
معمای دو کانون شهری: جی و یهودیه
شگفتانگیزترین فراز در باستانشناسی و تاریخ شهری اصفهان، چگونگی شکلگیری بافت کالبدی آن است. اصفهان در سدههای نخستین اسلامی یک شهر واحد نبود، بلکه از دو هسته جمعیتی مجزا و مستقل تشکیل میشد که حدود چهار میل (نزدیک به دو فرسنگ) با یکدیگر فاصله داشتند: «جی» در شرق و «یهودیه» در غرب.
بخش نخست، یعنی شهر کهن «جی» که در متون جغرافیایی با نامهایی چون «مدینه» و «شهرستان» نیز از آن یاد شده، ساختاری کاملاً قلعهمانند و نظامی داشت. جی دارای بارویی بلند و مستحکم با چهار دروازه اصلی، خندقی ژرف و عماراتی باشکوه بود. در قلب این شهر باستانی، دژی استوار و کهن به نام «قلعه سارویه» یا کهندژ قرار داشت.
نویسندگانی چون ابن رسته و ابونعیم اصفهانی روایتهای عجیبی از این قلعه نقل کردهاند. بر اساس این متون، طهمورث برای در امان ماندن دانشهای باستانی و کتابهای علمی از حوادث طبیعی و طوفانهای سهمگین، دژ سارویه را با ساختاری خاص بنا کرد و گنجینهای ارزشمند از رسالهها و زیجهای کهن را که بر پوست درخت «توز» نگاشته شده بودند، در دخمههای آن پنهان ساخت. آثاری که قرنها بعد و در پی فروریختن بخشی از قلعه در دوره اسلامی کشف شد و شگفتی دانشمندان آن عصر را برانگیخت.
تولد اصفهان بزرگ در عصر آلبویه
تا اواخر قرن سوم هجری، جی و یهودیه به عنوان دو زیستگاه همسایه اما مستقل به حیات خود ادامه میدادند؛ میان آنها باغها، زمینهای کشاورزی و روستاهای پراکنده قرار داشت. اما با آغاز قرن چهارم هجری و قدرتگیری سلسله ایرانی آلبویه، سرنوشت شهر وارد مرحلهای بنیادین شد.
رکنالدوله دیلمی، حکمران دوراندیش آلبویه، تصمیم به یکپارچهسازی این دو کانون شهری گرفت. او با کشیدن بارویی عظیم و فراگیر به دور هر دو منطقه، ساخت معابر پیونددهنده و ایجاد محلههای جدید در فضای خالی میان جی و یهودیه، پیکره واحدی پدید آورد که از آن پس به عنوان «اصفهان» شناخته شد. این رخداد، نقطه عطف تولد اصفهان به عنوان یک کلانشهر تاریخی در جهان اسلام بود.
دوران طلایی سلجوقیان و پایتختی جهان اسلام
پس از آلبویه، نوبت به سلجوقیان رسید تا اصفهان را به اوج اقتدار سیاسی و فرهنگی برسانند. طغرلبیک و سپس سلطان ملکشاه سلجوقی این شهر را به پایتختی قلمرو پهناور خود برگزیدند. در این دوران درخشان، با تدبیر و وزارت دانشمند بزرگ ایران، خواجه نظامالملک طوسی، اصفهان به قطب بیرقیب علم، معماری و هنر در خاورمیانه بدل شد.
در این عصر باشکوه، بناهایی پدید آمدند که هنوز هم ستونهای هویت معماری ایران به شمار میروند. مسجد جامع عتیق اصفهان با افزوده شدن گنبدهای بینظیر خواجه نظامالملک و تاجالملک، به عالیترین نمونه هنر آجرکاری در جهان تبدیل شد. ساخت مدارسی چون نظامیه، قلاع دفاعی استواری مانند «قلعه طبرک» و بازارهای بههمپیوسته، نبض حیات شهری را به اوج رساند.
هرچند این کهنشهر در قرنهای بعد دستخوش آشوبها، هجوم ویرانگر ایلخانان مغول و کشتارهای هولناک تیمور لنگ شد، اما ریشههای استوار شهری که بر پایه موقعیت جغرافیایی کمنظیر و نبوغ تمدنی بنا شده بود، هرگز نخشکید. اصفهان همه این زخمها را پشت سر گذاشت و ایستادگی کرد تا قرنها بعد، در دوره صفویه، بار دیگر ققنوسوار از دل خاکستر حوادث برخیزد و عنوان پرآوازه «نصف جهان» را به نام خود در تاریخ ثبت کند.

