عمارت تاریخی «رکیبخانه» در قلب بافت تاریخی اصفهان، این روزها با پرسشهایی جدی درباره آیندهاش مواجه شده است. این بنا که قدمتش به اوایل قرن یازدهم هجری و دوران سلطنت شاهعباس اول میرسد، در ابتدا محلی برای نگهداری لوازم سوارکاری و یراقآلات اصطبل سلطنتی بوده و بخشی از مجموعه دولتخانه صفوی را تشکیل میداده است. همسایگی آن با کاخ چهلستون، تالار اشرف و میدان تاریخی نقش جهان، جایگاه رکیبخانه را در محور اصلی میراث جهانی اصفهان تثبیت کرده است.
این عمارت در طول تاریخ چند بار تغییر کاربری داده؛ در دوره قاجار به دستور صدراعظم وقت بازسازی و احیا شد، در دوران پهلوی مدتی محل اداره ثبتاحوال اصفهان بود و پس از انقلاب اسلامی، سرانجام بهعنوان موزه هنرهای تزیینی اصفهان مورد بهرهبرداری قرار گرفت؛ کاربریای که تا پیش از تحولات اخیر ادامه داشت.
موزه هنرهای تزیینی اصفهان، وابسته به وزارت میراثفرهنگی، در طول سالهای فعالیت خود بیش از سههزار شیء و اثر هنری از دوران صفویه تا قاجاریه را در هفت بخش نمایشگاهی گردآوری کرده بود؛ از جمله آثار خوشنویسی و کتابت، منبت و خاتمکاری، فلزکاری، آثار لاکی و منسوجات تاریخی. این مجموعه به همراه کتابخانه تخصصی موزه، که عمدتاً منابع حوزه معماری و موزهداری را در خود جای داده بود، بخشی از میراث علمی و هنری قابل دسترس برای پژوهشگران و علاقهمندان این حوزه به شمار میرفت. تغییر کاربری بنا، پرسشهایی را نیز درباره سرنوشت این مجموعه و محل فعلی نگهداری آثار مطرح کرده که تاکنون پاسخ روشنی از سوی نهادهای مسئول ارائه نشده است.
بر پایه گزارشهای منتشرشده، در جریان حملات نظامی اخیر به اصفهان، ساختمان پیشین استانداری در نزدیکی کاخ چهلستون آسیب دید و از کار افتاد. به گفته منابع خبری، در پی این رخداد، رکیبخانه بهعنوان مقر جدید اداری استانداری اصفهان در نظر گرفته شده است؛ تصمیمی که در کنار سایر آسیبهای واردشده به بناهای همین مجموعه از جمله چهلستون، تالار تیموری و عالیقاپو، نگرانی فعالان میراثفرهنگی را برانگیخته است.
کارشناسانی که پس از این رخدادها از منطقه بازدید کردهاند، از آسیب به عناصر تزیینی، ازارههای چوبی و سنگی و پنجرههای گرهچین این بناها خبر دادهاند؛ آسیبهایی که بخشی از آنها به فاصله چند قدمی از میدان نقش جهان، اثر ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو، رخ داده است.
نگرانی اصلی فعالان این حوزه آن است که استقرار یک نهاد اداری حساس در بنایی با این جایگاه تاریخی، در شرایطی که منطقه پیشتر هدف حمله قرارگرفته، میتواند ریسک آسیب به مجموعهای از آثار چهارصدساله را در آینده افزایش دهد؛ آثاری که بازسازی احتمالی آنها، در صورت آسیب مجدد، به مراتب پیچیدهتر و پرهزینهتر از مرمتهای کنونی خواهد بود.
میدان نقش جهان، که رکیبخانه و سایر بناهای مجموعه دولتخانه صفوی در مجاورت مستقیم آن قرار دارند، از سال ۱۹۷۹ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده و یکی از شناختهشدهترین نمونههای شهرسازی و معماری دوران صفوی در جهان به شمار میرود. کارشناسان میراثفرهنگی معتقدند هرگونه تغییر کاربری یا مداخله در بناهای واقع در حریم درجهیک چنین اثری، باید با هماهنگی و تأیید نهادهای تخصصی مربوطه و با رعایت ضوابط حفاظتی صورت گیرد تا آسیبی به یکپارچگی و اصالت مجموعه ثبتشده وارد نشود.
به گفته برخی کارشناسان، رویه معمول در بازسازی پس از بحرانها آن است که ابتدا وضعیت سازهای و آسیبشناسی دقیق بنا مستندسازی و سپس طرح مرمت با نظارت نهادهای تخصصی اجرا شود؛ پیش از آنکه بنا به کاربری جدید و پرتردد اختصاص یابد. آنان تأکید دارند تسریع در بهرهبرداری اداری از بنایی که هنوز مراحل ارزیابی آسیب و مرمت را بهطور کامل طی نکرده، میتواند روند مستندسازی علمی خسارات و برنامهریزی مرمتی بلندمدت را با چالش مواجه کند.
در همین حال، فعالان میراثفرهنگی خواستار شفافسازی درباره برنامه بلندمدت برای رکیبخانه و سایر بناهای مجموعه دولتخانه صفوی شدهاند؛ از جمله اینکه آیا استقرار ساختمان اداری استانداری در این بنا موقتی است یا دائمی، و مجموعه آثار موزه هنرهای تزیینی در چه محلی نگهداری و در چه بازه زمانی به نمایش عمومی بازخواهد گشت. تا کنون پاسخ رسمی و روشنی از سوی نهادهای مسئول در این زمینه منتشر نشده است.
منابع: روزنامه شرق؛ ویکیپدیای فارسی (موزه هنرهای تزیینی و معاصر اصفهان)؛ عصر ایران
