الهه جعفرزاده: روند افزایشی مصرف آنتی‌بیوتیک در ایران موضوع تازه‌ای نیست. یک مطالعه مبتنی بر داده‌های عمده‌فروشی دارویی کشور نشان داده است که مصرف آنتی‌بیوتیک‌های سیستمیک از ۳۳.۶ دوز تعریف‌شده روزانه به ازای هر هزار نفر در سال ۲۰۰۰ به ۶۰ دوز در سال ۲۰۱۶ رسیده است؛ یعنی در این بازه ۱۶ ساله تقریباً دو برابر شده است.
پژوهش دیگری که الگوی مصرف را تا سال ۲۰۱۹ بررسی کرده، از افزایش چشمگیر سهم آنتی‌بیوتیک‌های گروه «واچ» خبر می‌دهد؛ داروهایی که به دلیل خطر بالاتر ایجاد مقاومت میکروبی، باید با احتیاط بیشتری تجویز شوند. سهم این گروه از کل مصرف آنتی‌بیوتیک در ایران از ۷.۳ درصد در سال ۲۰۰۰ به ۴۴.۶ درصد در سال ۲۰۱۹ رسیده است.
این روند در آمارهای جدیدتر نیز دیده می‌شود. بر اساس داده‌های سازمان غذا و داروی ایران که در یک مقاله علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نقل شده، میزان مصرف آنتی‌بیوتیک از ۵۱.۶ دوز روزانه به ازای هر هزار نفر در سال ۲۰۲۰ به ۶۷.۴ دوز در سال ۲۰۲۲ افزایش یافته است. سهم آنتی‌بیوتیک‌های گروه واچ نیز در همین دوره از ۴۹.۴ به ۵۳.۱ درصد رسیده است.
۸۰ تا ۱۰۰ تن مصرف سالانه آنتی‌بیوتیک در ایران؟ / مقایسه‌ای بدون شاخص روشن
مینو محرز در نشست خبری چهارمین کنگره علمی مقاومت میکروبی و مدیریت مصرف آنتی‌بیوتیک، مصرف سالانه این داروها در ایران را ۸۰ تا ۱۰۰ تن اعلام و آن را با حدود ۸ تن در آلمان مقایسه کرده است. بااین‌حال، منبع محاسبه، نوع داروهای لحاظ‌شده و دامنه این آمار (مصرف انسانی یا سایر بخش‌ها) مشخص نیست.
مقایسه کشورها بر اساس وزن دارو، بدون روشن بودن روش محاسبه، می‌تواند گمراه‌کننده باشد؛ زیرا وزن ماده مؤثره با وزن کل فرآورده دارویی تفاوت دارد. به همین دلیل، سازمان جهانی بهداشت برای مقایسه استاندارد کشورها از شاخص «دوز تعریف‌شده روزانه به ازای هر هزار نفر» استفاده می‌کند.
بر اساس این شاخص، مصرف آنتی‌بیوتیک در ایران در سال ۲۰۲۲ به ۶۷.۷ رسید؛ بیش از سه برابر میانه ۱۸.۳ در میان ۶۰ کشور و منطقه گزارش‌دهنده به سازمان جهانی بهداشت. این رقم در اتحادیه اروپا در همان سال ۱۹.۴ بود. میانگین اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۴ به ۲۰.۳ رسید و آلمان نیز در همین سال مصرف ۱۳.۸ دوز روزانه به ازای هر هزار نفر را ثبت کرد.
ایران در صدر جدول سازمان جهانی بهداشت؛ رتبه جهانی تا کجا قابل تایید است؟
قباد مرادی، رئیس مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت، به‌تازگی در یک برنامه تلویزیونی گفته است که شاخص مصرف آنتی‌بیوتیک در ایران بالاتر از ۵۰ است، در حالی که میانگین جهانی حدود ۲۰ تا ۲۲ برآورد می‌شود. او همچنین ایران را در سال گذشته در میان دو تا سه کشور نخست مصرف‌کننده آنتی‌بیوتیک در جهان قرار داده است.
داده‌های سازمان جهانی بهداشت، بخش مهمی از این نگرانی را تأیید می‌کند. در گزارش سامانه جهانی پایش مقاومت میکروبی و مصرف آنتی‌بیوتیک (GLASS) که در آوریل ۲۰۲۵ منتشر شد، ایران با ثبت ۶۷.۷ دوز روزانه به ازای هر هزار نفر، بالاترین میزان مصرف را در میان ۶۰ کشور، منطقه و قلمرو گزارش‌دهنده در سال ۲۰۲۲ داشته است.
با این حال، این گزارش به‌تنهایی برای تعیین رتبه قطعی ایران در میان تمام کشورهای جهان کافی نیست؛ زیرا داده‌های آن فقط کشورهایی را پوشش می‌دهد که اطلاعات مصرف خود را به این سامانه ارائه کرده‌اند.
بنابراین می‌توان گفت ایران در داده‌های سال ۲۰۲۲ سازمان جهانی بهداشت بالاترین میزان مصرف را در میان مشارکت‌کنندگان داشته، اما تعبیر «رتبه اول جهان» یا «جزو سه کشور نخست جهان» بدون قید و توضیح درباره دامنه داده‌ها دقیق نیست. نکته دیگر اینکه رقم ۱۸.۳ در گزارش سازمان جهانی بهداشت «میانه» مصرف ۶۰ کشور است، نه میانگین حسابی همه کشورهای جهان.
مقایسه شاخص مصرف آنتی‌بیوتیک
|
کشور/ منطقه |
سال داده |
DDD در هر هزار نفر در روز |
|
ایران |
۲۰۲۲ |
۶۷.۷ |
|
اتحادیه اروپا |
۲۰۲۲ |
۱۹.۴ |
|
اتحادیه اروپا |
۲۰۲۴ |
۲۰.۳ |
|
آلمان |
۲۰۲۴ |
۱۳.۸ |
|
میانه مصرف در ۶۰ کشور گزارش‌دهنده |
۲۰۲۲ |
۱۸.۳ |
منابع: سازمان جهانی بهداشت، ECDC و مؤسسه رابرت کخ آلمان.
این ارقام شاخص مصرف انسانی هستند و مقایسه آنها با مصرف آنتی‌بیوتیک در دام و طیور موضوع جداگانه‌ای است.
تشدید مقاومت میکروبی، پیامد مصرف بی‌رویه
افزایش مصرف آنتی‌بیوتیک فقط به معنای استفاده بیشتر از دارو نیست؛ مصرف غیرضروری یا نامناسب می‌تواند به باکتری‌ها فرصت دهد در برابر داروها مقاوم شوند و درمان عفونت‌ها را دشوارتر کنند. سازمان جهانی بهداشت نیز بر کنترل مصرف آنتی‌بیوتیک‌های گروه «واچ» تأکید دارد؛ داروهایی که مصرف بی‌رویه آنها در افزایش مقاومت میکروبی نقش مهمی دارد.
مرادی همچنین به نقش دامداری، مرغداری و محیط زیست در این مسئله اشاره کرده است. کنترل مقاومت میکروبی به مصرف دارو در درمان انسانی محدود نیست و مصرف آنتی‌بیوتیک در دام و طیور و پیامدهای زیست‌محیطی آن نیز باید پایش شود.
در مجموع، داده‌های سازمان جهانی بهداشت و پژوهش‌های منتشرشده نشان می‌دهند مصرف آنتی‌بیوتیک در ایران بالاست و در سال‌های اخیر افزایش داشته است؛ به‌طوری‌که شاخص مصرف کشور در سال ۲۰۲۲ بیش از سه برابر میانگین اتحادیه اروپا بوده است.
۴۷۲۳۲
