الهه جعفرزاده: در نگاه نخست، دمای ۳۷ یا حتی ۴۰ درجه سانتیگراد شاید برای بسیاری از ایرانیها عدد عجیبی نباشد. هر تابستان شهرهایی مانند اهواز، آبادان، امیدیه، طبس، زابل و بندرعباس روزهایی با دمای بالاتر از ۴۵ درجه را تجربه میکنند و گاه دماسنجها به مرز ۵۰ درجه نیز نزدیک میشوند.
با این حال، تابستان ۲۰۲۶ بار دیگر نشان داد که گرما در اروپا میتواند به بحرانی مرگبار تبدیل شود؛ بحرانی که تنها در انگلستان و ولز ظرف دو ماه بیش از ۲۷۰۰ قربانی برجای گذاشته و هزاران مرگ اضافی دیگر نیز در کشورهای مختلف اروپایی به ثبت رسانده است.
بر اساس تحلیل مشترک پژوهشگران کالج امپریال لندن، مدرسه بهداشت و پزشکی گرمسیری لندن (LSHTM) و اداره هواشناسی بریتانیا، موجهای گرمای ماههای مه و ژوئن ۲۰۲۶ در انگلستان و ولز حدود ۲۷۳۶ مرگ مرتبط با گرما ایجاد کردهاند. از این تعداد، حدود ۲۲۰۰ نفر در موج گرمای شدید اواخر ژوئن جان خود را از دست دادهاند. پژوهشگران همچنین برآورد کردهاند که حدود ۴۲ درصد این مرگها به افزایش دمای ناشی از تغییرات اقلیمی منتسب است.
این اعداد تنها بخشی از تصویر بزرگتر بحران گرما در اروپا هستند. دادههای شبکه پایش مرگومیر اروپا (EuroMOMO) نشان میدهد که در هفته اوج گرمای اواخر ژوئن، بیش از ۱۰ هزار مرگ اضافی در کشورهای اروپایی ثبت شده است؛ مرگهایی که عمدتاً در میان افراد بالای ۶۵ سال رخ دادهاند.
این مرگومیرها در دمای چند درجه رخ میدهد؟
موج گرمای امسال تقریباً سراسر اروپای غربی را دربرگرفت. در بریتانیا دما به ۳۷٫۷ درجه سانتیگراد رسید که برای این کشور رقم بسیار بالایی محسوب میشود. در فرانسه، اسپانیا، آلمان و بخشهایی از اروپای مرکزی نیز دما در برخی مناطق از ۴۰ درجه سانتیگراد عبور کرد و رکوردهای متعددی برای ماه ژوئن شکسته شد. به طوری که در فرانسه هم ۲۰۲۵ مرگ مرتبط با گرما گزارش شده است.
دانشمندان گروه «ورلد ودر اتریبیوشن» (World Weather Attribution) این موج گرما را یکی از شدیدترین رخدادهای ثبتشده در اروپا دانستهاند و معتقدند چنین دماهایی بدون گرمایش ناشی از فعالیتهای انسانی تقریباً غیرممکن بود. برآوردها نشان میدهد تغییرات اقلیمی در برخی مناطق اروپا بین ۳ تا ۴ درجه سانتیگراد به دمای اوج این رویداد افزوده است.
چرا گرما در اروپا کشنده است؟
بسیاری تصور میکنند قربانیان گرما افرادی هستند که مستقیماً بر اثر گرمازدگی جان میبازند؛ اما واقعیت پیچیدهتر است. گرما معمولاً به شکل غیرمستقیم عمل میکند. افزایش دمای بدن میتواند بیماریهای قلبی، عروقی، تنفسی و کلیوی را تشدید کند. افراد سالمند، بیماران مزمن و کسانی که داروهای خاص مصرف میکنند بیش از دیگران در معرض خطر قرار دارند.
به همین دلیل در مطالعات علمی از اصطلاح «مرگ اضافی» یا «مرگ مرتبط با گرما» استفاده میشود. در بسیاری از این موارد، علت رسمی مرگ ممکن است سکته قلبی یا نارسایی تنفسی ثبت شود، اما گرمای شدید عامل تشدیدکننده اصلی بوده است.
در موج گرمای اخیر بریتانیا، بیشترین تلفات در میان افراد بالای ۸۵ سال مشاهده شد. پژوهشگران تخمین زدهاند که در سه روز اوج گرمای ژوئن، به طور متوسط روزانه حدود ۴۴۰ نفر در اثر عوامل مرتبط با گرما جان خود را از دست دادهاند.
اروپاییها کولر ندارند؟
یکی از پرسشهای رایج همین است؛ باید گفت به طور کلی سیستمهای خنککننده در اشکال مختلف در این مناطق وجود دارند، ولی نه به اندازه کشورهای گرمسیر.
بخش بزرگی از ساختمانهای مسکونی اروپا در دهههایی ساخته شدهاند که گرمای شدید پدیدهای نادر محسوب میشد. هدف اصلی طراحی این ساختمانها حفظ گرما در زمستان بوده است، نه دفع آن در تابستان. در نتیجه بسیاری از خانهها، مدارس، خوابگاههای سالمندان و حتی برخی بیمارستانها فاقد سیستم تهویه مطبوع مناسب هستند.
در بریتانیا، میزان استفاده از کولر در منازل بسیار پایینتر از کشورهایی مانند آمریکا، امارات یا کشورهای حاشیه خلیج فارس است. در جریان موج گرمای امسال، مدارس تعطیل شدند، شبکه درمانی تحت فشار قرار گرفت و حتی بحث الزام نصب سیستم سرمایشی در مراکز نگهداری سالمندان مطرح شد.
تغییر اقلیم؛ متهم اصلی
گرچه موجهای گرما همیشه وجود داشتهاند، اما دانشمندان معتقدند شدت، فراوانی و مدتزمان آنها در دهههای اخیر به طور محسوسی افزایش یافته است.
مطالعات انجامشده روی موج گرمای ۲۰۲۶ نشان میدهد حدود ۱۱۰۰ مورد از مرگهای ثبتشده در انگلستان و ولز احتمالاً بدون گرمایش جهانی رخ نمیدادند. پژوهشگران تأکید میکنند که اروپا با سرعتی بیش از میانگین جهانی در حال گرم شدن است و این روند احتمال وقوع موجهای گرمای شدیدتر را در آینده افزایش میدهد.
ایرانیها با گرما سازگارترند؟
مقایسه مستقیم اروپا و ایران ساده نیست. از نظر دمای مطلق، بسیاری از نقاط ایران در تابستان بسیار گرمتر از اروپای غربی هستند. دمای بالای ۴۵ درجه در جنوب و جنوبغرب کشور پدیدهای شناختهشده است و برخی مناطق هر سال روزهایی با دمای نزدیک به ۵۰ درجه را تجربه میکنند.
اما تفاوت مهم در «سازگاری» نهفته است. معماری سنتی ایران، از بادگیرها و حیاطهای مرکزی گرفته تا دیوارهای ضخیم، قرنها برای مقابله با گرما شکل گرفته است. امروزه نیز استفاده گسترده از کولرهای آبی و گازی، ساعات کاری سازگار با گرما در برخی مناطق و آشنایی عمومی با شرایط آبوهوایی گرم، بخشی از این سازگاری محسوب میشود.
در مقابل، بسیاری از کشورهای اروپایی تا همین چند سال پیش گرمای بالای ۳۵ درجه را پدیدهای استثنایی میدانستند. زیرساختهای شهری، ساختمانها و حتی نظام سلامت آنها برای چنین شرایطی طراحی نشده بود. به همین دلیل دمایی که در خوزستان شاید بخشی از زندگی روزمره باشد، در لندن، پاریس یا بروکسل میتواند به یک بحران سلامت عمومی تبدیل شود.
با این حال، کارشناسان هشدار میدهند که ایران نیز از پیامدهای گرمایش جهانی مصون نیست. افزایش طول موجهای گرما، تشدید خشکسالی، فشار بر منابع آب و افزایش خطر بیماریهای مرتبط با گرما چالشهایی هستند که در دهههای آینده بیش از پیش خود را نشان خواهند داد.
۴۷۲۳۲
