به گزارش خبرنگار مهر، مصرف بنزین در ایران در سالهای اخیر به یکی از چالشهای جدی اقتصاد انرژی تبدیل شده است. آمارهای رسمی نشان میدهد مصرف روزانه بنزین در بسیاری از روزهای سال از مرز ۱۲۰ میلیون لیتر عبور کرده و در دورههای پرتردد حتی رکوردهای بالاتری ثبت شده است. رشد تعداد خودروها افزایش سفرهای درون شهری و بین شهری و قیمت نسبتا پایین سوخت از جمله عواملی هستند که معمولا در توضیح این روند مطرح میشوند. با این حال بررسی دقیقتر نشان میدهد که بخشی از فشار مصرف بنزین به ساختار ناوگان خودرو در کشور بازمیگردد. بخش قابل توجهی از خودروهای فعال در جادهها و شهرهای ایران مصرف سوختی بالاتر از استانداردهای رایج جهانی دارند و همین موضوع باعث میشود حتی در شرایطی که الگوی سفر تغییر چندانی نمیکند حجم مصرف سوخت در کشور بالا باقی بماند. در چنین شرایطی توجه به مسئله خودروهای پرمصرف و استاندارد تولید خودرو اهمیت بیشتری پیدا میکند زیرا اصلاح این بخش میتواند در بلندمدت اثر قابل توجهی بر کاهش مصرف بنزین داشته باشد.
سهم خودروهای پرمصرف در مصرف بالای بنزین
مصرف بنزین در ایران در مقایسه با بسیاری از کشورها بالاست. یکی از دلایل مهم این موضوع میانگین مصرف سوخت خودروهای تولید داخل و ترکیب ناوگان حمل و نقل کشور است. بسیاری از خودروهایی که در سالهای گذشته در ایران تولید شدهاند از نظر فناوری موتور وزن بدنه و طراحی سیستم انتقال قدرت به اندازه خودروهای جدید جهانی بهینه نیستند. همین مسئله باعث شده میانگین مصرف سوخت این خودروها در بسیاری از موارد بیشتر از استانداردهای رایج جهانی باشد. گزارشهای مختلف نشان میدهد میانگین مصرف سوخت خودروهای داخلی در سالهای اخیر در محدوده نزدیک به هشت لیتر در هر صد کیلومتر قرار داشته است در حالی که در بسیاری از کشورها استانداردهای مصرف برای خودروهای سواری جدید به مراتب پایینتر است. علاوه بر این بخش قابل توجهی از ناوگان فعال در کشور را خودروهای قدیمی و فرسوده تشکیل میدهند که مصرف سوخت آنها معمولا از میانگین نیز بالاتر است. این خودروها به دلیل فناوری قدیمی موتور و فرسودگی قطعات سوخت بیشتری مصرف میکنند و در نتیجه سهم قابل توجهی در افزایش تقاضای بنزین دارند.
اگر این اختلاف مصرف را در مقیاس کل ناوگان در نظر بگیریم اثر آن بسیار قابل توجه خواهد بود. در ایران دهها میلیون خودرو و موتورسیکلت در حال تردد هستند. حتی اگر هر خودرو در هر صد کیلومتر تنها یک یا دو لیتر بیشتر از استانداردهای جهانی سوخت مصرف کند مجموع این اختلاف در مقیاس ملی میتواند به دهها میلیون لیتر در روز برسد. برخی برآوردها نشان میدهد اگر میانگین مصرف خودروهای کشور به سطح استانداردهای رایج جهانی نزدیک شود مصرف روزانه بنزین در ایران میتواند دهها میلیون لیتر کمتر باشد. به بیان دیگر بخشی از فاصله میان تولید و مصرف بنزین در کشور به همین شکاف بهرهوری در ناوگان خودرو مربوط است. این موضوع نشان میدهد خودروهای پرمصرف به صورت مستقیم و غیرمستقیم در شکل گیری فشار مصرف بنزین نقش دارند.
ناوگان فرسوده و فناوری قدیمی
یکی از ویژگیهای ناوگان خودرو در ایران سهم بالای خودروهای قدیمی است. بسیاری از خودروهایی که هنوز در جادهها تردد میکنند بیش از ده یا حتی بیست سال عمر دارند. در این خودروها فناوری موتور و سیستم مدیریت سوخت مربوط به نسلهای قدیمی است و به همین دلیل مصرف سوخت آنها نسبت به خودروهای جدید بیشتر است. علاوه بر این با گذشت زمان و فرسوده شدن قطعات بازده موتور کاهش پیدا میکند و مصرف سوخت افزایش مییابد. در نتیجه حتی اگر خودرو در زمان تولید مصرف نسبتا قابل قبولی داشته باشد با گذشت سالها مصرف واقعی آن بیشتر میشود.
فرسودگی ناوگان فقط به خودروهای سواری محدود نمیشود. در بخش حمل و نقل عمومی شهری نیز خودروهایی مانند تاکسیها و ونها وجود دارند که روزانه مسافت زیادی طی میکنند و در صورت بالا بودن مصرف سوخت تاثیر قابل توجهی بر مصرف کل بنزین خواهند داشت. همین موضوع در مورد وانتها و خودروهای تجاری سبک نیز صادق است. این خودروها معمولا در فعالیتهای اقتصادی روزانه استفاده میشوند و مسافت پیمایش آنها از یک خودروی شخصی معمولی بیشتر است. بنابراین اگر مصرف سوخت آنها بالا باشد تاثیر آن بر تقاضای بنزین چند برابر میشود.
از سوی دیگر محدود بودن تنوع فناوری در صنعت خودروسازی داخلی نیز بر این مسئله اثر گذاشته است. در بسیاری از کشورها خودروسازان در سالهای اخیر به سمت استفاده گستردهتر از موتورهای کم حجم توربوشارژ سیستمهای هیبریدی و فناوریهای مدیریت هوشمند سوخت حرکت کردهاند. این فناوریها باعث میشود خودروها با مصرف کمتر همان سطح یا حتی سطح بالاتری از توان و کارایی را ارائه دهند. اما در ایران به دلیل محدودیتهای مختلف صنعتی و اقتصادی سرعت ورود این فناوریها کمتر بوده است. نتیجه این وضعیت آن است که بخش قابل توجهی از خودروهای تولیدی هنوز از فناوریهایی استفاده میکنند که از نظر مصرف سوخت بهینه نیستند.
چرا اصلاح استاندارد تولید خودرو اهمیت دارد
در چنین شرایطی اصلاح استانداردهای مصرف سوخت در تولید خودرو به یکی از مهمترین ابزارهای سیاستگذاری در حوزه انرژی تبدیل میشود. استاندارد مصرف سوخت در واقع سقفی است که مشخص میکند یک خودرو در شرایط مشخص نباید بیش از مقدار معینی سوخت مصرف کند. هرچه این استاندارد سختگیرانهتر باشد خودروسازان مجبور میشوند از فناوریهای کارآمدتر استفاده کنند و طراحی خودروها را بهینهتر کنند. تجربه بسیاری از کشورها نشان میدهد که اعمال استانداردهای سختگیرانه مصرف سوخت در طول زمان میتواند میانگین مصرف ناوگان خودرو را به شکل قابل توجهی کاهش دهد.
در ایران نیز طی سالهای گذشته برنامههایی برای کاهش میانگین مصرف سوخت خودروهای تولید داخل مطرح شده است. هدف این برنامهها این بوده که میانگین مصرف سوخت محصولات خودروسازان به تدریج کاهش پیدا کند و به سطوح پایینتر برسد. با این حال اجرای کامل این برنامهها با چالشهایی روبه رو بوده است. از یک سو ارتقای فناوری تولید خودرو نیازمند سرمایه گذاری و دسترسی به فناوریهای جدید است و از سوی دیگر ساختار بازار خودرو و شرایط اقتصادی صنعت خودروسازی بر سرعت این تحول تاثیر میگذارد.
با وجود این چالشها بسیاری از کارشناسان معتقدند اصلاح استاندارد تولید خودرو یکی از موثرترین راهها برای مدیریت مصرف بنزین در بلندمدت است. زیرا این سیاست به جای تمرکز بر محدود کردن مصرف کننده نهایی تلاش میکند بهره وری انرژی را در مرحله تولید افزایش دهد. هر خودروی جدیدی که با مصرف کمتر وارد ناوگان میشود در طول سالهای استفاده خود مقدار قابل توجهی بنزین کمتری مصرف خواهد کرد. وقتی این روند در مقیاس میلیونها خودرو تکرار شود اثر آن بر مصرف کل کشور بسیار چشمگیر خواهد بود.
در نهایت بحران مصرف بنزین در ایران نتیجه مجموعهای از عوامل مختلف است. رشد تعداد خودروها افزایش سفرهای روزانه و قیمت نسبتا پایین سوخت هر کدام نقش خاص خود را دارند. با این حال ساختار ناوگان خودرو و سطح فناوری به کار رفته در خودروهای تولیدی نیز یکی از عوامل مهم به شمار میرود. خودروهای پرمصرف و ناوگان فرسوده باعث میشوند میزان بنزینی که برای جابه جایی در کشور مصرف میشود بیشتر از حدی باشد که در صورت وجود خودروهای کارآمدتر لازم بود. به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران حوزه انرژی معتقدند که اصلاح استاندارد تولید خودرو و حرکت به سمت خودروهای کم مصرف یکی از کلیدهای اصلی برای کاهش فشار بر بازار بنزین و مدیریت پایدار مصرف سوخت در سالهای آینده خواهد بود.
